Een korte geschiedenis van de financiering van schaapskuddes

De steun die wij tijdens de trektocht hebben ontvangen, voelen wij nu nog onverminderd van onze achterban. Ons is al duidelijk dat jullie willen dat de schaapskuddes behouden blijven. Maar hoe moet dat financieel? Die vraag is net zo ingewikkeld als de financiering van schaapskuddes in het verleden. Om de zakelijke kant te verhelderen, hebben we kort de geschiedenis van subsidies en regelgeving rond schaapskuddes voor jullie samengevat.

In 1999 ging het Programma Beheer van start, een nieuw systeem van vergoedingen voor natuurbeheer. De sector heeft bij de toenmalige staatssecretaris Geke Faber van Landbouw aan tafel gezeten, omdat de vergoeding volgens dit programma bij lange na niet toereikend was voor een terreineigenaar om een schaapkudde voor heidebeheer in te huren. Zij heeft toen Alterra opdracht gegeven om nut, noodzaak en kosten van een gehoede schaapskudde te onderzoeken. Dat leidde in 2003 tot het Alterra-rapport 735 Schaapskuddes in natuurbeheer, waaruit blijkt dat schaapskuddes niet alleen cultuurhistorische, maar ook ecologische waarde hebben. Deze ontwikkelingen hebben bij de herziening van Programma Beheer in 2005 geleid tot het Besluit Natuurbeheer Schaapskuddes (BNS). Dit houdt in dat de eigenaar van een schaapskudde bij het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit een vergoeding kon aanvragen die als basis zou dienen naast gelden van de terreineigenaren.

Met de decentralisatie in 2008 is het Programma Beheer met de BNS en bijbehorende gelden (voor drie jaar) overgegaan naar de provincies in de vorm van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG). Bij deze hervorming is de schaapskudde in Winterswijk tussen wal en schip gevallen en krijgt sindsdien geen subsidie meer. Op 1 januari 2011 liep het Programma Beheer definitief af. Het zou vervangen worden door Subsidiestelsel Natuur- en Landschapsbeheer, dat over een toeslag beschikte die terreineigenaren konden aanvragen om de kosten van schaapskuddes te dekken. Inmiddels hadden echter de bezuinigingen toegeslagen en discussies tussen het Rijk en de Provincie leidden ertoe dat per 1 januari 2011 de BNS stopte, zonder dat daar iets voor in de plaats kwam. De provincie Gelderland heeft (op aandringen van de sector) in 2011 en 2012 de BNS in stand gehouden. Voor 2012 geldt dat indien het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie wel zou uitbetalen, de herders het bedrag aan de Provincie zouden terugstorten. Er was namelijk inmiddels een motie aangenomen om de BSN vanuit het rijk te continueren. Het geld dat demissionair staatsecretaris Bleker onlangs ter beschikkingstelde naar aanleiding van deze motie, is daarom voor de schaapherders in feite een sigaar uit eigen doos. Helaas voor de kuddes heeft Bleker bovendien besloten dit bedrag alleen voor 2012 beschikbaar te stellen.

En nu de toekomst
Nadat de strijd tussen het ministerie en de Provincie beslecht was, hebben de terreineigenaren en de Gelderse Natuur en Milieu Federatie in een manifest van 21-3-2012 afgesproken hoe ze het natuurbeheer tussen 2011 en 2015 gaan uitvoeren. De toeslag voor schaapskuddes is weggevallen en op de BNS wordt 12,5 tot 25 procent bezuinigd. Samen met de bezuinigingen van de terreineigenaren geeft dat voor ons geen toekomst. Voor 12 september 2012 ligt het manifest ter goedkeuring bij Provinciale Staten, de politiek is met zomerreces en is dus niet bereikbaar, terwijl onze toekomst alleen maar donkerder wordt.

Tip voor de Provincie
Uit kostenberekeningen blijkt dat de gehoede schaapskudde goedkoper is dan plaggen, wat nu vaak gedaan wordt. De bottelnek is dat voor plaggen speciale subsidie aangevraagd kan worden – in tegenstelling tot de gehoede schaapskudde van vandaag de dag – en plaggen daardoor minder drukt op het onderhoudbudget van de terreineigenaren. Uit recentelijk onderzoek blijkt plaggen wel een verschraling oplevert – wat ook de bedoeling is – maar daarnaast een afname van de biodiversiteit en het bodemleven. Begrazing door schapen leidt ook tot verschraling en zorgt bovendien voor verhoging van de biodiversiteit. Dus waarom zou je plaggelden niet inzetten voor begrazing??????

Een dag bij de Provincie

Vandaag was weer een stap in de richting van een duurzame toekomst voor schapenbegrazing. De herders van Schapen Op Drift waren uitgenodigd om te spreken tot de landbouwcommissie van de provincie Gelderland. Op naar Arnhem, dit keer niet met 450 schapen, maar wel met de trektocht in het achterhoofd en alle positieve reacties die de protestmars heeft opgeroepen.

Het goede nieuws is dat de Provincie ons waardevol vindt en ons wil behouden. Hoe dat gaat gebeuren, is nog onduidelijk. Hopelijk zijn ze op 1 juni tijdens het symposium en vandaag op goede ideeën gebracht. Hieronder de toespraak van onze herders.

                                                                                                   

Beste mensen,

Een trektocht als de onze start je alleen als het water al tot of zelfs boven de lippen staat. We voelen de bezuinigingen en de stroeve overgang naar het nieuwe vergoedingensysteem Natuurbeheer al een paar jaar en hebben geprobeerd het zelf op te lossen en te overbruggen, maar we krijgen het niet meer voor elkaar.

Uit het rapport 735 van Alterra Kostenberekeningen van schaapskuddes in natuurbeheer (in opdracht van toenmalig staatssecretaris Faber van Landbouw, 2003) blijkt dat schaapskuddes beter en goedkoper zijn dan plaggen en maaien.

Uit recentelijk onderzoek blijkt ook dat plaggen weliswaar verschaling oplevert, maar tegelijk een afname van de biodiversiteit veroorzaakt. Gehoede begrazing biedt een mooier plaatje: verschaling en verhoging van de biodiversiteit laat zien.

Waarom dan geen PAS-gelden inzetten voor begrazing? Dat er nu bezuinigt wordt op de Natura 2000 gebieden en de Nationale landschappen en het onderhoud ervan is ons inziens kapitaal vernietiging.

Als het met de economie straks weer beter gaat dan moet het allemaal met veel geld hersteld worden. Als we nu wat minder of anders bezuinigen, houden we de landschappen in stand en verdienen we de kosten op termijn dubbel en dwars terug.

Landbouw van de toekomst

Wat het ministerie van EL&I allemaal in dure toekomstvisies en rapporten voor de veehouderij wil uitvoeren en onderzoeken, doen wij al gratis en voor niets. Dat komt door de vele kanten die het vak met zich meebrengt.

Maar wat verdwijnt er allemaal als het gordijn valt voor zelfstandige herders?

- kennis en ervaring over het vak van schaapherder, een van de oudste beroep ter wereld. Wij hebben meer dan 21 jaar ervaring.

- fundamentele kennis over het oudste agrarische systeem van Europa.

- kennis over en de genetische aanleg van de honden. De meeste hondenrassen zijn al lang niet meer geschikt voor het werk waar ze in eerste instantie voor gefokt zijn.

- kennis en kunde over natuurbeheer met schapen. Juist de schapen zorgen voor de verspreiding van zaden omdat ze rond trekken. Daarmee leveren ze een bijdrage aan de biodiversiteit.

- kennis over en de genetische aanleg van de schapen. Je kan wel sperma in dure stikstof ketels opslaan, maar bijvoorbeeld niet fysiek testen of de schapen  nog goed kunnen lopen.

-Verlies van een belangrijk deel van de levende cultuurhistorie. Zoveel landschapen heeft Nederland niet meer.

Kortom verlies van allerlei soorten kennis, cultuur en biodiversiteit. Ex situ conservering is alleen zinvol als je dit In situ ook doet. Moeten er nog maar een paar herders over blijven om erachter te komen wat er allemaal verloren is gegaan? Er zijn de afgelopen eeuw al honderden herders en hun kuddes verdwenen.

Tot slot een schaapskudde heeft ook een nadeel: je krijgt gratis en voor niets een verschrikkelijke eigenwijze lompe dwaas bij die voor 10 euro per dag dit mooie werk wil doen.

Wat we vragen is alleen een overbrugging voor dit jaar en voor de toekomst een stabiele financiering, misschien via de GLB.

De tocht der tochten

Vrijdag, de laatste dag van onze tocht der tochten. De start vanuit kasteel Rosendael was fenomenaal. Unieker kan bijna niet. Nu maar hopen dat we aan het einde van de tocht niet in een diep zwart gat vallen. Nadat we de netten hadden weggehaald, zochten de schapen meteen ruimte om te grazen. Omroep Gelderland was natuurlijk weer aanwezig en reporters van de NOS sloten zich ook bij ons aan. Een van onze gasten wist een route waardoor we het verkeer minder zouden hinderen. Gelukkig had zich ook een verkeersregelaar gemeld. Dat was een grote geruststelling voor ons, want zo’n tocht door de stad blijft altijd een beetje spannend.

Onderweg kwamen we een grote maaimachine tegen. De schuine kant van een talud werd gemaaid. Een bizarre ontmoeting, gezien er “herder” op het apparaat stond. Een groter contrast is niet denkbaar. De volgende stop was bij Omroep Gelderland. We mochten met de schapen achter op het parkeerterrein staan. Niet alle medewerkers geloofden dat 450 schapen op die plaats zouden passen, maar jawel, het ging met gemak. We kregen koffie en iedereen kon even uitrusten. We werden geïnterviewd en omstanders konden de petitie tekenen.

450 schapen op een pleintje? (foto: Rob Voss)

Daarna was het tijd om verder te trekken naar Presikhaaf. We wilden net de weg inslaan toen er een begrafenisstoet onze richting op kwam. We konden nog halt houden en de stoet kon rustig passeren. Daarna leek de trektocht te veranderen in een triomftocht, met weer allemaal blije gezichten om ons heen.

We hebben nog een grapje uitgehaald met onze verkeersregelaar. Terwijl hij het verkeer stilhield, wachtten wij keurig voor het rode licht dat niet geactiveerd werd door de kudde. Toen zijn we toch maar doorgelopen. Uiteindelijk kwamen we bij stadsboerderij Presikhaaf. De schapen die daar in de wei stonden leken zich wel bij ons aan te willen sluiten. Een mooi gezicht. In het park lieten we de kudde grazen. Daar konden de schapen constateren wat wij al wisten: het gras was letterlijk voor onze voeten weggemaaid. Maar geen nood. Er was genoeg om een paar uur te staan tot de vervoerder kwam op de schapen op te halen.

De schapen zijn klaar om naar huis te gaan (foto: Rob Voss)

Intussen hebben we nog heerlijk taart gegeten met het Schapen Op Drift-logo . Dat hadden de dames van ons mediateam geregeld. Na de nodige interviews zijn we naar het symposium gegaan in het Huis der Provincie. Daar zijn veel nuttige dingen gezegd en kruiwagentjes ingezet. Er zijn nog geen concrete afspraken gemaakt, maar er lijkt wel beweging in te komen.

Na afloop van het symposium hebben we de tocht met het hele team afgesloten, maar het avontuur is nog niet voorbij! Het echte werk begint nu pas. We zullen doorgaan…

Op naar kasteel Rosendael

De tocht van vandaag heeft ons wat hoofdbrekers opgeleverd. We wisten dat we door een wei met loslopende koeien moesten trekken. Zouden de koeien onze kudde te veel verstoren? Konden we dit stuk beter zonder honden doen? Al deze zorgen bleken rijkelijk overdreven. Een deel van het team was ruim op tijd bij het raster gaan kijken. En ja hoor, bijna de hele groep koeien lag kalmpjes op de weg. Daar was het droger dan op het gras, dus geef ze eens ongelijk! We hebben de koeien bij de ingang van het raster weggedreven. Ze lieten zich gemakkelijk naar een ander plekje leiden. Vervolgens konden de schapen moeiteloos passeren. Een betere uitkomst is moeilijk denkbaar.

Roelof, Sik en Oscar (foto: Barbara Brolsma)

Een ander probleem was niet zo gemakkelijk te tackelen. Onder het dikke pak eikenbladeren hadden we geen bereik. We konden niet telefoneren en de livestream kwam er niet doorheen. De verslaggever vond het desalniettemin een onvergetelijke tocht. Het was wel rustig. De stilte van de telefoons werd niet doorbroken door voorbijgangers. We hebben de hele weg bijna geen mensen gezien. Mogelijk heeft het weer het publiek vandaag weerhouden te komen kijken en het is natuurlijk een gewone werkdag voor de meeste mensen.

Na het avontuur met de koeien kwamen we op het Roozendaalseveld. Hoe lang geleden zou een kudde schapen dat gebied begraasd hebben? Als je om je heen kijkt, zie je alleen maar pijpenstrootjes en heide met hier en daar een boom. Wat is het machtig om daar overheen te lopen. Een kudde van duizend schapen zou hier echt niet misstaan. Bovendien zou zo’n kudde hier in ecologisch opzicht veel kunnen uitrichten.

Wel of geen bereik? (foto: Rob Voss)

Na een lange tocht door het bos kwamen we aan bij kasteel Rosendael. In ons achterhoofd hoorden we nog het gekwinkeleer van de vogels de bellen van de schapen overstemmen. Het was weer een dag met prachtige natuur.

Bij dezen willen we vast alle terreineigenaren bedanken dat we over hun grond mochten trekken of zelfs mochten overnachten. Zonder hun instemming had de trektocht niet in deze vorm plaats kunnen vinden. Morgen gaan we naar eindbestemming Presikhaaf. Onderweg gaan we bij Omroep Gelderland op bezoek. Wij (herders, schapen, geit, honden en de rest van het Schapen Op Drift-team) verheugen ons erop. 

Petitie: geef de laatste trekkende herders een toekomst

We hebben het al vaak gezegd: onderweg worden we fantastisch gesteund door belangstellenden. Ontzettend veel mensen steken on een hart onder de riem, waarvoor dank. We merken dat ook veel mensen iets voor ons willen doen. Dat kan ook door de petitie te tekenen.

Afgelopen maandag kon men de petitie tekenen bij de hoeddemonstratie. Dit weekend kan dat weer tijdens de Nationale Dag van het Levend Erfgoed en festival Zeldzaam LEKKER bij de stadsboerderij in Arnhem Presikhaaf.

Wie niet in de gelegenheid om zelf langs te komen, kan ook achter de computer de petitie ondertekenen via schapenopdrift.petities.nl.

Vindt u dat schapen thuishoren in het Nederlandse landschap? Wilt u dat dit stukje levens cultureel erfgoed blijft bestaan? Aarzel dan niet om langs te komen of de petitie online te tekenen.

De herders en hun kudde (foto:Rob Voss)

Samira smult

Ma schaap en Sam het lam lagen naast elkaar in het gras op de “geheime locatie” en lagen lekker in ’t zonnetje te herkauwen. Al het eten dat ze al eerder hadden opgepeuzeld, boerden ze weer op om goed te kauwen, zodat het in hun volgende maag beter kon verteren. Ze hadden heerlijk gegeten vandaag en ook nog in een lekker stukje hei gestaan. Gisteravond al waren ze begonnen op een fijne weide met allerlei soorten gras en bovendien stonden er ook nog andere dingen, zoals Amerikaanse vogelkers en hier en daar een kleine grove den, die je heerlijk kan schillen. Van allerlei natuurlijks bij elkaar, goed voor hart en bloedvaten. In elk van de verschillende eetbare planten en struiken zitten natuurlijke stoffen, die goed zijn tegen van alles en nog wat, bijvoorbeeld tegen wormen of vliegen. Overal in de natuur vind je dingen die de lijven van natuur eters gezond houden.

'Wat is dit geweldig, mamma,' zei Samira, 'ik wil mijn hele leven wel op avontuur'. 

'Nou kind, ik denk dat dat niet zo makkelijk is,' zei ma, 'want tegenwoordig kun je bijna nergens meer komen als schaap. Maar je hebt gelijk, het is een prachtig avontuur en het is nog niet afgelopen. Morgen gaan we naar een kasteel, heb ik gehoord. Wat het is weet ik niet maar het klonk heel indrukwekkend en we krijgen alweer een soort van weiland voor de nacht, is dat niet fijn?'

Dat leek Sam zeker fijn en ze keek heel erg uit naar de dag van morgen.

Van Het Leesten naar Loenen

Vanmorgen zijn we van Het Leesten bij Apeldoorn vertrokken en richting Hoenderloo gegaan om uiteindelijk in Loenen aan te komen. Een flinke tippel en dat na een niet al te rustige rustdag. De eerste stop was in de buurt van de Krimweg in Hoenderloo waar we behoorlijk veel bekijks hadden, folders konden uitdelen en mensen de mogelijkheid gaven om de petitie te ondertekenen. 

De oversteek over het wildviaduct was een hele beleving. Zelfs als trekkende herder kom je daar niet vaak. Je staat toch maar mooi boven de A50 waar alle auto's onder je door razen. Peter, nog bedankt voor het feit dat je wel een uur lang bij het wildviaduct hebt doorgebracht om een paar mooie foto’s te kunnen maken.

De kudde graast op het wildviaduct (foto: Peter Beelen)

Na het wildviaduct was er enige verwarring over de route, maar uiteindelijk hebben we de tocht zonder omwegen gelopen. Alle schapen zijn dus op hun pootjes terecht gekomen. De weg was lang en de file dijde uit. We zijn daarom twee keer van de weg af gegaan, zodat de lange sleep auto's achter ons door kon rijden. Hulde aan al die automobilisten die netjes een hele tijd achter ons aan hebben gehobbeld. Uiteindelijk leek niemand het erg te vinden. Iedereen stak de duim omhoog en wenste ons veel succes toe. 

Op een gegeven moment naderden we de ingang van het dorp Loenen. Daar heette de plaatselijke scheper ons hartelijk welkom. Hij, ook Roelof geheten, liep met ons mee naar de plek waar we de schapen tijdelijk konden stallen. We hadden eigenlijk wel dorst, maar hebben eerst de schapen gedrenkt. Daar hadden ze wel behoefte aan. 

Dorstige schapen na een flinke wandeling (foto: Miranda Beltman)

Daarna hebben we de geit Sikkepit en de honden meegenomen naar een plaatselijke horecagelegenheid waar het beeld van Willem Koestapel op het terras staat. Naast het beeld zaten een meneer en mevrouw pannenkoeken te eten, maar zij vonden het geen probleem dat drie herders, twee honden en een geit met Koestapel op de foto wilden. Vervolgens hebben we als eerbetoon aan de laatste driftherder van Nederland diens graf bezocht. Op weg naar het kerkhof vertelde een inwoner een verhaal over Koestapel. 

"Op een dag was er iemand bij Koestapel gekomen en had gezegd: 

'goh Willem, wat heb je daar toch een mooie kruiwagen'. 

Daarop reageerde Koestapel: 'joa, soms hej in’t leaven een kreujwaagn neudig.'"

De herders bij het beeld van Willem Koestapel (foto: Marieke van de Velde)

Terug bij de schapen vroeg een man hoe wij toch aan zo'n mooi stukje grond kwamen voor de dieren. Het bleek de eigenaar van het land te zijn en hij vond het prachtig dat wij onze schapen daar lieten grazen. Na 18.00 zijn we naar onze uiteindelijke plek van bestemming gegaan. Het was een mooie avondwandeling, maar het maakte de dag wel lang. We waren allemaal blij toen de kudde eenmaal in de afrastering stond. Voor ons was het hoog tijd om te eten en te slapen.